Marie-Josée Dries - 06 22455433       Gert van der Kolk - 06 51050119 info@oio.nl

Het instrumentele zelf

Zwaargewichten

De commissie waarvan ik secretaris was telde zeven leden, maar draaide om twee zwaargewichten uit het middenbestuur. Zij hadden een vast ritueel om tot besluiten te komen. De een zei met kracht van argumenten dat het zus moest. De ander hield daarna een zeer goed onderbouwd betoog dat het zo moest. Waarop de eerste de discussie beslechtte met de woorden: “Dat kan dan allemaal wel zijn, maar zo gaan we het niet doen.” Het was beslist geen holle gewoonte, maar een geritualiseerde reflectie van de ander op de een, tot voordeel van beiden.

Fluisterzacht

De overige vijf bestuurders plaatsten een nuance hier en een tegenwerpinkje daar, maar speelden tweede viool. Toch waren alle zeven vakkundige en ervaren bestuurders, die hun sporen hadden verdiend. Maar om die twee kon niemand in lengte of breedte heen. Ze wisten beter dan de anderen hun stem als instrument te gebruiken. Nu eens fluisterzacht, dan weer doordringend, maar altijd prettig om naar te luisteren. Net als de anderen hadden zij hun argumenten op orde – maar zij verpakten die in een boeiender en doelgerichter verhaal. En bovenal voelden zij haarfijn aan, wanneer het tijd werd voor hun besluitvormend ritueel.

Vaklui

Net als het vak van ambtenaar of procesmanager is dat van openbaar bestuurder een “net-niet-professie”. Zo’n vak voldoet niet aan alle formele kenmerken van een professie (kennisinstituut, certificering, in- en extern toezicht etc), maar wordt door de vaklui wel zo beleefd. Ik heb die term uit Self as tool, een essay van Mark van Twist e.a. In net-niet-professies is er veel ruimte voor persoonlijke professionaliteit, schrijven zij: de professional zet zichzelf in. Niet door “zichzelf te zijn”, maar door zijn zelf als instrument te gebruiken.

Instrument

Van Twist c.s. doen in hun essay een aantal handreikingen en suggesties. Een zelf van een professional is opgebouwd uit een eigen stijl, fysieke kenmerken, intuïtie en een in de loop van de tijd opgebouwd handelingsrepertoire. Combineer dat met competenties en context en je kunt een persoonlijke methodiek afleiden: hoe zet iemand zich wanneer als instrument in?

Vakkundig

De auteurs geven drie kapstokken om “vakkundig jezelf” te zijn. Hoe je met taal omgaat en daarmee een goed verhaal construeert, hoe je je lichaam daarbij inzet (denk aan lengte, postuur, gebaren en gezichtsuitdrukkingen) en hoe je de interactie met de ander(en) vorm en inhoud geeft. Die twee zwaargewichten hingen beter dan de overige vijf hun zelf aan die kapstokken op. Dat maakte ze effectief.

Vertekend

Kennis van en inzicht in jezelf zijn nodig, schrijven de auteurs. Daar ligt dus een probleem, want die hebben we veelal gebrekkig of niet. Een “zelf” kun je niet vastpakken en in een potje stoppen (“dit is mijn ware zelf, zie hier de kern van mijn authenticiteit”). We lijden meestal aan chronische zelfoverschatting, hebben last van het “Dunning-Krugereffect” (hoe incompetenter je bent, des te minder je dat door hebt) en weten vaak niet, wat ons ten diepste drijft. We hebben, kortom, een vertekend beeld van ons zelf (aldus Steve Ayan in Scientific American).

Feedback

Dat hoeft ons natuurlijk niet te beletten, er pragmatisch mee om te gaan en ons zelf als instrument te gebruiken. En omdat je zelfkennis niet van jezelf maar vooral van anderen krijgt, wil ik aan de gereedschapskist graag nog een instrument toevoegen: het voortdurend ophalen van kritisch-constructieve feedback op dat self as tool.

Passend

Altruïsme Een observatie die veel procesmanagers doen is dat ze “buiten” hun hart ophalen maar afknappen op “binnen”. Partijen buiten willen wat, zijn blij dat je langskomt en iets voor ze kunt betekenen. En als het erop aankomt willen ze best een beetje inschikken om...

Strateeg

Resistent De enige bestuurslaag die opmerkelijk resistent blijkt tegen herindeling en schaalvergroting is de provinciale. Aan het Rijk heeft het niet gelegen. Dat probeert al sinds jaar en dag de provinciale bestuurslaag te saneren. De laatste was minister Plasterk....

Dienen en beïnvloeden

Kaart Wat een geweldig idee van de NSOB om in het boek Dienen en beïnvloeden de lengte, breedte en diepte van het ambtelijk vakmanschap van Wim Kuijken in kaart te brengen. De “topambtenaar” (een erg lelijk woord dat ongeveer honderdduizend keer valt) was ondermeer...

Binnenstebuiten

Trui Ritselmanagement is zo’n licht schurende term, een trui die kriebelt, door de schijnbare tegenoverstelling van ritselen en management. Ritselen klinkt immers informeel, terwijl management doet denken aan formele recepten om een gewenste uitkomst te garanderen....

Groot

Honderd “Laat honderd bloemen bloeien” was het motto van een campagne waarmee vanaf 1956 de Volksrepubliek China de vrijheid van meningsuiting verruimde. Burgers werden uitgenodigd om het beleid van de communistische partij te bekritiseren. Dat zou vooruitgang en...

Dat macht werkt

Nevenschikking In een proces spreken personen en partijen af dat zij op een gelijk speelveld spelen, waarop zij dan veel schakelen en verbinden om tot een win-winoplossing te komen. Zo wordt het verhaal althans graag verteld – door procesmanagers zelf en in de...

Zelforganisatie

Struweel Midden in de stad hebben spreeuwen een slaapplaats gevonden in een paar bomen en wat struweel. Als ze zijn neergestreken is het gekwetter nog even oorverdovend; dan doen ze het licht uit. Voordien is het in voor- en najaar elke avond prijs. Eerst een paar...

Waarderend onderzoek

Metafoor Omdat we ze in één moeite door dubbel gebruiken, zijn woorden krachtige interventies. We gebruiken ze grammaticaal, bijvoorbeeld als zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord. En tegelijk gebruiken we ze als metafoor. Dan doen we een beroep op de kennis van, het...

Model

PDF Meetlat “Tja, procesmanagement is natuurlijk geen vak.” Ik liet het me ontvallen in een gezelschap van mensen die met procesmanagement hun brood verdienden. Het kwam me op misprijzende blikken te staan, alsof ik had gezegd dat zij niet professioneel in hun werk...